સફળ પાક માટે સાચા બીજની પસંદગી સૌપ્રથમ અને મહત્વનું પગલું છે. બીજને ખેતીની પાયો માનો. જો બીજ નરસા, ભેળસેળવાળા, અથવા જમીન અને હવામાનને અનુકૂળ ન હોય, તો પછીનું કોઈ પણ સુધારાણો પૂરતું સાબિત થતું નથી. છતાં ઘણા ખેડૂતો બીજ પસંદ કરતી વખતે ભૂલો કરે છે જેના કારણે ઓછી અંકુરણ, ઓછું ઉત્પાદન અને આર્થિક નુકસાન જોવા મળે છે.
ગુજરાત સહિત સમગ્ર ભારતમાં, જ્યાં ખેતી જીવનનિર્વાહનો મુખ્ય હિસ્સો છે, ત્યાં સાચા બીજની પસંદગી ખૂબ જ અગત્યની બને છે. અનુભવ ધરાવતી કાસ્ટર, જીરૂ, વરીયાળી, તલ, અને તુવેર બીજ ઉત્પાદન કંપનીઓ સાથે કામ કરવાથી પાક અને મોસમ બંને સફળ રહે છે.
આ બ્લોગમાં ખેડૂતો બીજ પસંદ કરતી વખતે કરતી સામાન્ય ભૂલો અને તેને કેવી રીતે દૂર કરવી તે વિશે સમજાવવામાં આવ્યું છે.

1) જમીનની ચકાસણી કર્યા વગર બીજ પસંદ કરવું

ઘણા ખેડૂતો પહેલા બીજ ખરીદી લે છે અને બાદમાં જમીન તપાસે છે. આ એવુજ છે જેમ કે પગનો સાઇઝ માપ્યા વગર ચંપલ ખરીદી લેવાં. દરેક પાકને પોતાની ખાસ પ્રકારની જમીન જોઈએ.

2) હવામાન અને સ્થાનિક અનુરૂપતાને અવગણવું

કોઈ બીજા ખેડૂતને સફળતા મળી એટલે આપણે પણ એ જ જાત લઈએ એ યોગ્ય નથી. જુદા વિસ્તારોમાં હવામાન બદલાય છે. જે બીજ ઉત્તર ગુજરાતમાં સારું ઉગે તે સૌરાષ્ટ્ર અથવા કચ્છમાં સારુ ન પણ કરે.

3) બીજની શુદ્ધતા અને પ્રમાણિતતા પર ધ્યાન ન આપવું

સસ્તા ઢીલા બીજ ઘણા ખેડૂત ખરીદે છે, પણ તેમાં રોગનો ભય, ઓછી શુદ્ધતા અને અસ્થિર ગુણવત્તા હોય છે. જ્યારે પ્રમાણિત બીજ આપે:
✔ વધુ અંકુરણ
✔ સાચી જાત
✔ રોગથી રક્ષણ
✔ વધુ અને સ્થિર ઉપજ

4) બજારની માંગ તપાસ્યા વિના બીજ પસંદ કરવું

ખેડૂત ઘણી વખત પરંપરા પ્રમાણે પાક વાવે છે, પરંતુ આજના બજારમાં શું ચાલે છે તે જોવું જરૂરી છે. સારી માર્કેટ ડિમાન્ડ હોય તેવાં પાકથી આવક પણ વધુ મળે છે.

5) રોગ પ્રતિકારક ક્ષમતાને અવગણવું

પ્રત્યેક પાકને ખાસ રોગનો ખતરો રહે છે. યોગ્ય બીજ પસંદ કરવાથી રોગ અને નુકસાન બંને ઘટે છે.
ઉદાહરણ:
કાસ્ટર– વિલ્ટ
જીરૂ– બ્લાઇટ
વરિયાળી– પાઉડરી મિલ્ડ્યુ
તલ– સ્ટેમ રોટ
તુવેર– સ્ટેરિલિટી મોઝેક

6) બીજ સંગ્રહ અને ટ્રીટમેન્ટની અવગણના

સારા બીજ પણ ભેજવાળા અથવા ખોટી રીતે સ્ટોર કરવાથી ખરાબ થઈ શકે છે. હવા ન જાય એવી થેલીમાં, ધુપથી દૂર રાખીને અને બીજ ટ્રીટમેન્ટ કરવાથી અંકુરણ મજબૂત રહે છે.

7) છેલ્લી ક્ષણે બીજ ખરીદવું

આચાનક નિર્ણય લેવાથી ખેડૂતને જે ઉપલબ્ધ હોય તેવું બીજ લેવું પડે છે. પહેલેથી બુકિંગ રાખવાથી ગુણવત્તાવાળા બીજ સમયસર મળી શકે છે.

8) નિષ્ણાતોની સલાહ ન લેવો

વિદ્વાન કંપનીઓ પાસે સંશોધન અને ક્ષેત્ર અનુભવ હોય છે. તેમની માર્ગદર્શનથી યોગ્ય પાક પસંદગી, ઓછો જોખમ અને વધુ ઉપજ મળી શકે છે.

9) સિંચાઈ સુવિધાને ધ્યાનમાં ન લેવું

દરેક પાકને પાણીની જરૂરિયાત અલગ હોય છે. સિંચાઈ ઓછું હોય ત્યાં તુવેર અને તલ ઉગાડવા યોગ્ય છે, જ્યારે કાસ્ટર અને વરિયાળી ને થોડું વધારે પાણી જોઈએ.

10) ટ્રેન્ડને અંધપણે અનુસરવું

બીજાના સફળ પાકના કિસ્સા સાંભળી તરત બદલાવ લાવવો જોખમી છે. જમીન અને બજારનું પરીક્ષણ કર્યા વગર નવો પાક ન અપનાવવો.

11) કિંમત પર, મૂલ્ય પર નહીં ધ્યાન આપવું

સસ્તા બીજ દેખાય સસ્તા, પરંતુ
✘ ઓછું અંકુરણ
✘ વધુ રોપણી ખર્ચ
✘ ઓછી ઉપજ
મોંઘા લાગતા ગુણવત્તાવાળા બીજ લાંબા ગાળે વધુ ફાયદો આપે છે.

12) અગાઉના અનુભવનો રેકોર્ડ ન રાખવો

કયાં બીજથી કેવો ઉત્પાદન મળ્યું, રોગ-પ્રતિકાર કેવું રહ્યું તે નોંધવું જોઈએ. સફળ બ્રાન્ડ પર સતત વિશ્વાસ કરવો વધુ સારું.

સમાપન વિચારો

સુધારેલી બીજ પસંદગી આખા સિઝનની સફળતા નક્કી કરે છે.
ખેડૂતોએ હંમેશા:
✔ જમીન અને હવામાન જાણવું
✔ પ્રમાણિત બીજ લેવું
✔ બજાર જાણી પસંદગી કરવી
✔ નિષ્ણાત સલાહ લેવી
✔ વિશ્વસનીય કંપની સાથે ભાગીદારી કરવી
વેલકમ બાયોટેક જેવી વિશ્વાસપાત્ર બીજ પ્રોડક્શન કંપની સાથે ખેડૂતોએ મજબૂત બીજ, વધુ માર્ગદર્શન અને સતત સફળતા મેળવી શકે છે.
સાચા બીજ, સાચો પાક. સાચો નિર્ણય, સમૃદ્ધ ભવિષ્ય.